با توجه باینکه موضوع انتخاب ،انسان است ،پیش از اینکه وارد مقولاتی نظیر انتخاب و انتخابات شویم ،لازم است تصویری از انسان را ارائه دهیم ،قران کریم از انسان به عنوان جانشین خدا در زمین یاد کرده و می فرماید:

وَ إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلاَئِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُواْ أَتَجْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاء وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لاَ تَعْلَمُونَ (30 بقره)

و چون پروردگارت به فرشتگان گفت من در زمين جانشينى خواهم گماشت ، گفتند آيا در آن كسى را مى‏گمارى كه در آن فساد می کند و خونها میريزد و حال آنكه ما با ستايش تو را تنزيه مى‏كنيم و به تقديست مى‏پردازيم. فرمود من چيزى مى‏دانم كه شما نمى‏دانيد.

لوازم و مقتضیات جانشینی خدا

معمولا میان شخص و جانشین او باید سنخیت هائی وجود داشته باشد ،یعنی وقتی کسی می خواهد فردی را به عنوان جانشین خود در امری برگزیند لاجرم در پی شخصی می رود که حتی الامکان از خصوصیات مشترکی با او برخوردار بوده و استعداد و استحقاق عهده دار شدن آن مسئولیت را نیز دارا باشد.

مثلا اگر وزیر راه که خود یک مهندس راه است  ،قصد انتخاب جانشینی برای خود را داشته باشد ،عقل سلیم ایجاب می کند که از میان مهندسین راه که از استعداد بالائی هم برخوردارند خلف خود را برگزیند و البته اگر وزیر مثلا اهل شیراز بوده و از دانشگاه صنعتی شریف فارغ التحصیل شده و از قد و بالای رعنائی هم برخوردار باشد لاجرم در انتخاب جانشین میل او معطوف به انتخاب برترین و رشیدترین و مجرّبترین و چه بسا زیباترین مهندس شیرازی و فارغ التحصیل شریف خواهد بود،یعنی در انتخاب جانشین سعی می کند کسی را برگزیند که بین خود و جانشین اش یک تناسب منطقی وجود داشته باشد.

بنابراین وقتیکه خداوند می فرماید من انسان را به عنوان جانشین خود در زمین برگزیدم ،لاجرم انتظار می رود که انسان نیز واجد حداقل صفات و خصلت های خدائی نظیر ؛علم ،آگاهی ،عدالت ،شجاعت ،اراده ،قدرت ،حق انتخاب کردن ،خلّاقیّت ،عقل ،آزادی و نظایر آن باشد در غیر اینصورت انتخاب جانشینی که تناسبی با صفات خدائی ندارد می تواند به شان و حیثیت خدا هم خدشه وارد سازد.

چرا فرشته را که مطیع و سرسپرده محض در برابر خالق خود بوده و اساسا صبح تا شام خدا را تسبیح کرده و تقدیس می کند و امکان مخالفت در برابر خالق خود را ندارد برای جانشینی خود انتخاب نمی کند!؟

زیرا فرشته هیچ قدرت و اختیار و اراده ای از خود ندارد ،اگر گناه نمی کند برای این است که توان انجام گناه را ندارد و اگر در برابر خدا سر به عصیان نمی نهد ،به این دلیل است که قادر به مخالفت با خدا نیست و مانند یک ربات تنها می تواند طبق برنامه ای که باو داده شده عمل کند. این است که خداوند تنها بخاطر خلقت موجودی بنام انسان که جمع اضداد و جمع خیر و شر است و مشترکاتی میان او و انسان وجود دارد از خلقت این موجود مسرور گشته و به خود تبریک می گوید.

در واقع از دید فرشتگان ،تعریف آدم معطوف به موجود دوپائی است که فساد می کند و به خونریزی مبادرت می ورزد ،خداوند ضمن تائید این برداشت و تصوّر فرشتگان از آدم ،خطاب به آنان می گوید: "انّی اعلم ما لا تعلمون" یعنی در در این مخلوق جدید من که گل سرسبد همه مخلوقاتم به شمار می آید صفاتی وجود دارد که او را از شما ممتاز می سازد و با وجود اینکه شما فرشتگان الی الابد مرا تقدیس و تسبیح می کنید،متاعی در این انسان وجود دارد که ارزش آن بیش از میزان سرسپردگی غیر ارادی شماست و همان ویژگی ،این موجود را مستحق جانشینی من می کند و آن چیزی نیست جز علم و آگاهی و اراده و اختیار و حق انتخاب او!

یعنی در این انسان برخلاف شما فرشتگان علاوه بر علم و عقل نیروی دیگر بنام آزادی و اختیار وجود دارد و او با استفاده از حق انتخاب می تواند مسیر خود را تعیین نماید.

دامنه آزادی و حق انتخاب او در دنیا ،تا جائی است که حتی می تواند در برابر خالق خویش نیز عصیان کرده و برخلاف فرامین او عمل نماید و با وجود ابنکه اراده او مقهور اراده و مشیِّت الهی است و خداوند می توانست او را محدود به یک انتخاب نماید اما به او جواز آزادی می دهد تا خود راه خویش را برگزیند و البته هزینه این آزادی این است که 124 هزار پیامبر مامور هدایت او می شوند تا راه را به او نشان دهند اما کماکان مختار است که به بشارت و راهنمائی فرستادگان خدا عمل کرده و رستگار شود و یا کفر بورزد و جهنم را ماوای خود سازد: " انّا هدیناه السبیل امّا شاکرا و اما کفورا".

آیه 35 سوره بقره به خوبی این آزادی اراده و حق انتخاب آزاد را به تصویر می کشد:

و َقُلْنَا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنتَ وَ زَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَ كُلاَ مِنْهَا رَغَداً حَيْثُ شِئْتُمَا وَ لاَ تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الْظَّالِمِينَ. فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ عَنْهَا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ وَ قُلْنَا اهْبِطُواْ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ (35 و 36 بقره)

و گفتيم اى آدم خود و همسرت در این بهشت سكونت گير و از هر كجاى آن خواهيد فراوان بخوريد لیکن به اين درخت نزديك نشويد كه از ستمكاران خواهيد بود. پس شيطان هر دو را از آن بلغزانيد و از آنچه در آن بودند ايشان را به درآورد و گفتیم فرود آييد شما دشمن یکديگريد و براى شما در زمين قرارگاه و تا چندى برخوردارى خواهد بود.

از این آیه دو پیام مهم استنباط می شود:

اول- با وجود اینکه خدا می توانست ذائقه بشر را بگونه ای مهندسی نماید که از نزدیک شدن به میوه ممنوعه سرباز زند و یا اساسا مانع از عصیانگری او نسبت به خود شود ،اما هم طبع و ذائقه او را تحت فرمان خودش می گذارد و هم دامنه آزادی و اختیار و حق انتخاب او را چنان وسعتی می بخشد که حتی قادر است در برابر خالق خود نیز به نافرمانی روی آورد و به عبارت دیگر قسمتی از حق حاکمیت مطلق خود بر کل هستی و مخلوقات و از جمله بر سرنوشت بشر را ،بخود او تفویض کرده و او را بر سرنوشت خود حاکم می سازد.

دوم-آدم در این آزمون خطیر ،اراده و آزادی خود را به بهای سکونت دائمی در بهشت نیز نمی فروشد و با وجود اینکه می داند در اثر نافرمانی ناگزیر به ترک بزرگترین نعمت یعنی بهشت خواهد شد اما استفاده از حق انتخاب را بر باقی ماندن در بهشت ترجیح می دهد و باین اعتبار می توان گفت که انسان برای پاسداری از حق انتخاب خود بهشت نقدی خداوند را نیز نادیده می گیرد. یعنی ارزش رای او معادل قیمت ترک بهشت و هبوط بر زمین است.

انتخابات وسیله ای برای اعمال حق حاکمیت بشر بر سرنوشت خود:

اصل 56 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز با توجه به همین حق خدادادی یعنی آزادی در انتخاب ،به صراحت بیان می دارد:

"حاکمیت مطلق بر جهان و انسان از آن خداست و هم او انسان را بر سرنوشت اجتماعی خویش حاکم ساخته است. هیچکس نمی تواند این حق الهی را از انسان سلب کند یا در خدمت منافع فرد یا گروهی خاص قرار دهد و ملت این حق خدادادی را از طرقی که در اصول بعد می آید اعمال می کند."

بموجب اصل مذکور ،حاکمیت انسان بر سرنوشت خود دو ویژگی مهم دارد:

-حقّ و از نوع ذاتی و طبیعی آن است و صاحب حق می تواند بقصد خود آنرا تغییر دهد.

به عبارت دیگر حق حاکمیت بشر بر سرنوشت خود قدرت و سلطه ای است که شارع به شخص  داده و قانونگذار جمهوری اسلامی نیز آنرا به رسمیت شناخته است.

-غیر قابل سلب و غیر قابل مصادره کردن است و کسی نمی تواند آنرا از صاحب حق سلب کرده و یا در خدمت منافع فرد و یا گروهی خاص قرار دهد.

نظر باینکه اعمال حاکمیت انسان بر سرنوشت خود ملازم با آزادی و دخالت و مشارکت او در اداره جامعه ای است که در آن زندگی می کند ،لاجرم باید بنحوی قادر باشد که خواست و اراده درونی خود را در تعیین سرنوشتش دخالت داده و متناسب با میل و اراده باطنی خود ،در تعیین مقدّرات کشورش سهیم باشد. لذا برای استفاده از این حق باید بستر لازم مهیا شود.

در جوامع توسعه یافته ،انتخابات ،بستر و سازوکاری برای تظاهر خواست و اراده مردم جهت دخالت در تعیین سرنوشت خود و اداره امور کشور است و دولتها ملزم هستند تا زمینه لازم را برای مشارکت مردم در تعیین سرنوشت خود فراهم سازند که این امر از دو طریق انتخابات مستقیم و غیر مستقیم صورت می پذیرد. گرچه برخی از اصول قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در تعارض جدی با اصل آزادی انتخاب و حاکمیت بشر بر سرنوشت خود می باشد با این وصف از آنجا که برخی از اصول این قانون ،از قانون اساسی جوامع توسعه یاقته اقتباس شده است ، از اینرو در اصل ششم صراحتا بر لزوم اداره کشور با اتکاء به آراء عمومی تاکید شده است:

"در جمهوری اسلامی ایران امور کشور باید به اتکاء آراء عمومی اداره شود ،از راه انتخابات ،انتخاب رئیس جمهور ،نمایندگان مجلس ،اعضای شوراها و نظائر اینها ،یا از راه همه پرسی در مواردی که در اصول دیگر این قانون معین می گردد."

 بند 6 اصل سوم همین قانون نیز ضمن اینکه دولت جمهوری اسلامی ایران را ملزم به محو هرگونه استبداد و خودکامگی و انحصار طلبی می کند ،در بند هشتم همین اصل او را موظف به تامین همه امکانات خود برای مشارکت عامه مردم در تعیین سرنوشت سیاسی ،اقتصادی ،اجتماعی و فرهنگی خویش کرده است.

حق انتخاب ،انتخابات و الزامات ایندو:

چنانکه اشاره شد انتخابات بستر و سازوکاری برای تظاهر خواست و اراده افراد یک جامعه جهت دخالت در تعیین سرنوشت خود و اداره امور کشورشان می باشد. آزادی ،اراده ،آزادی استفاده از حق انتخاب شدن ،آزادی استفاده از حق انتخاب کردن ،از ملزومات و شروط لازم انتخاب و انتخابات آزاد است و تنوع نامزدها ،بحداکثر رسیدن مطلوبیت نهائی انتخاب کننده ،تضمین سلامت انتخابات از سوی برگزار کنندگان آن و عدم خیانت در امانت از شروط کافی برای تحقق انتخابات مطلوب منتهی به اعمال حاکمیت شهروندان در تعیین سرنوشتشان می باشد.

حق انتخاب شدن از حقوق اجتماعی است:

حق انتخاب کردن و انتخاب شدن از حقوق اجتماعی است و قانونگذار جمهوری اسلامی ایران نیز این حق را به رسمیت شناخته است و در تبصره یک ذیل ماده 62 مکرر قانون مجازات اسلامی مقرر می دارد:

" حقوق اجتماعی عبارتست از حقوقی که قانونگزار برای اتباع کشور جمهوری اسلامی و سایر افراد مقیم در قلمرو حاکمیت آن منظور نموده و سلب آن بموجب قانون یا حکم دادگاه صالح میباشد از قبیل:

الف ) حق انتخاب شدن در مجالس شورای اسلامی ، خبرگان و عضویت در شورای نگهبان و انتخاب شدن به ریاست جمهوری.

در ماده 62 مکرر قانون مجازات اسلامی آمده است: "محکومیت قطعی کیفری در جرایم عمدی بشرح ذیل ، محکوم علیه را از حقوق اجتماعی محروم مینماید و پس از انقضای مدت تعیین شده و اجرای حکم رفع اثر میگردد:

1-محکومان به قطع عضو در جرایم مشمول حد ، پنج سال پس از اجرای حکم

2-محکومان به شلاق درجرایم مشمول حد ، یکسال پس از اجرای حکم

3-محکومان به حبس تعزیری بیش از سه سال ، دو سال پس از اجرای حکم"

حقّ و تکلیف:

از اینرو مشارکت در انتخابات برای استفاده از حق انتخاب کردن و حق انتخاب شدن ،یک حق است.

حق و تکلیف یک جاده دو طرفه است و میان ایندو یک رابطه مستقیم وجود دارد. حق ملازم با تکلیف است ،یعنی هرجا که سخن از حق است،در کنار آن تکلیف نیز مطرح می شود ،هرکس که حق دارد ،تکلیف یا تکالیفی هم بر او مترتب است در غیر اینصورت مصداق" لا یسئل عما یفعل می شود" و بالعکس هرکس که مکلّف باشد از حقوقی هم برخوردار است ،در غیر اینصورت مصداق "تکلیف ما لا یطاق" خواهد شد.کسی می تواند حقوق شهروندی خود را مطالبه کند که به وظایف و تکالیف شهروندی خود عمل کرده باشد و حکومتی می تواند از شهروندان عمل کردن به وظایف شهروندی را انتظار داشته باشد که خود به تکالیف کارگزاران در قبال شهروندان پایبند باشد.

بر این اساس از دیدگاه قانونگذار، انتخاب کردن و انتخاب شدن ، برای همه شهروندان ایرانی یک "حق" و تدارک بستر مناسب برای استیفاء این حق توسط شهروندان ، برای دولت و حکومت یک "وظیفه" و "تکلیف قانونی" است. بنابراین محروم کردن مشروع هر یک از شهروندان جمهوری اسلامی از حق انتخاب شدن برای نمایندگی مجلس و یا ریاست جمهوری و...تنها در صورتی مجاز است که افراد فاقد اهلیت لازم برای استفاده از چنین حقوقی باشند. اما اگر مقتضی موجود و مانع مفقود باشد، محروم کردن افراد از حقوق اجتماعی مغایر با قانون اساسی و ماده 62 مکرر قانون مجازات اسلامی است.

به بیان دیگر قانونگذار به موجب اصل 22 و ماده 62 مکرر قانون مجازات اسلامی، تنها در دو مورد یعنی ؛ "فقدان اهلیت قانونی" و "حکم دادگاه صالح"، محروم کردن شهروندان از حقوق اجتماعی و داوطلب شدن برای ورود به حریم قدرت (مجلس شورا، خبرگان رهبری، شورای نگهبان، ریاست جمهوری و...) را مجاز اعلام کرده است ، در سایر موارد هیچکس حق ندارد این حق خدادادی را از انسان سلب کند و اگر چنین کرد باید در مسلمان بودن آنها و التزامشان به قانون اساسی تردید کرد.

موانع اعمال حاکمیت مردم بر سرنوشت خود:

1- نظارت استصوابی:

اصل 99 قانون اساسی مقرر می دارد که :"شورای نگهبان نظارت بر انتخابات مجلس خبرگان رهبری ،ریاست جمهوری ،مجلس شورای اسلامی و مراجعه به آراء عمومی و همه پرسی را برعهده دارد"

وظیفه نظارتی شورای نگهبان ناظر به پاسداری از حق انتخاب کردن و حق انتخاب شدن است و به هیچ وجه نمی تواند در مقام تضییع و یا تحدید و یا تقابل با این دو حق برآمده و بنحوی حقوق اجتماعي افراد را نقض نمايد ،مگر آنكه دليل محكم و قانوني در اين خصوص وجود داشته باشد. اما شورای نگهبان عملا با تفسیر نادرست از اصل 99 قانون اساسی که مغایر با همه اصول و موازین فقهی و حقوقی است ،نظارت مذکور در این اصل را به استصوابی تفسیر کرده و به این بهانه ضمن تقابل با حقوق اجتماعی مردم به مانعی جدی برای استیفاء مطلوب این دو حق مبدّل شده است.

به عبارت دیگر شورای نگهبان به بهانه اعمال نظارت استصوابی در انتخابات ،اراده خود را بر اراده مردم تحمیل کرده و برخلاف اصل 56 قانون اساسی ،حق اعمال حاکمیت مردم بر سرنوشت خود را که غیر قابل سلب و مصادره بنفع دیگران است محدود به اراده و خواست خود می نماید.

2- عدم تنوع موضوع انتخاب:

مستفاد از آیه 30 سوره بقره با وجود اینکه انتخاب انسان دائر مدار دو گزینه بوده است ،یعنی؛ تبعیت از فرمان خالق و زندگی جاودانه در بهشت به عنوان اوج سعادت و نیز ترجیح حق انتخاب خود در خوردن میوه ممنوعه به عنوان نقطه عطف و سرآغاز اعمال حق حاکمیت انسان بر سرنوشت خویش و در نتیجه هبوط بر زمین و تحمل مشقّات زمینی شدن ،با این وصف خدا انسان را آزاد می گذارد تا با استفاده از حق انتخاب خود که میل به سمت میوه ممنوعه بوده است ،مطلوبیت نهائی خود را به حداکثر برساند ،هرچند که این انتخاب به خطا بوده و او را در زمره ظالمین قرار می داده است. زیرا امتیاز و ویژگی انسانی او ایجاب می کرده که از طریق آزمون و خطا و با توسل به حق انتخاب آزاد خود مسیر تکاملی و شدن را طی نماید.

بر این اساس دائره انتخاب فرد تا آنجا باید موسّع باشد که انتخاب کننده قادر باشد با انتخاب خود مطلوبیت نهائی خود را به حداکثر برساند و این مستلزم وجود تنوّع در موضوع انتخاب متناسب با ذائقه انتخاب کنندگان است.

از اینرو محدود کردن همه انتخاب کنندگان به انتخاب یک و یا دو نوع میوه مثلا سیب و گلابی از میان صدها نوع میوه موجود الزاما نمی تواند ذائقه همه و یا اکثریت مصرف کنندگان را ارضاء کرده و مطلوبیت نهائی آنها را به حداکثر برساند و تنها کسانی ارضا خواهند شد که میوه سیب و یا گلابی برترین انتخاب آنهاست.

اینجاست که انتخاب بد از بدتر جایگزین انتخاب خوبترین از خوب ها خواهد شد و قهرا چنین انتخابی نمی تواند معرّف و مویِد اعمال حق حاکمیت انسان بر سرنوشت خود و اعمال اراده آزاد او در اداره امور کشورش باشد. ،برای این منظور لازم است که موضوع انتخاب متنوع و متناسب با ذائقه های گوناگون سیاسی ،فرهنگی ،اقتصادی و غیره باشد ،در غیر اینصورت نام آنرا باید انتصابات نهاد. متاسفانه شیوه عملکرد شورای نگهبان در انتخابات مختلف قّیم مآبانه و متمایل به انتصاب است که این روش در تعارض آشکار با قانون اساسی است. به همین سبب در نظام سیاسی ایران ،شایسته سالاری جای خود را به سرسپرده سالاری داده است و بجای آنکه شاهد پیشرفت امور باشیم ،در اغلب زمینه ها با پسرفت جدی مواجه هستیم.

 

زمان سخنرانی در دانشگاه صنعتی شریف و دانشگاه آزاد بندر عباس:

یکشنبه مورخ 10 آذرماه سالجاری از ساعت 12 الی 15

زمان سخنرانی در دانشگاه آزاد بندرعباس:

پنجشنبه 14 آذر از ساعت 17 الی 21